SIFA ZA VIUMBE HAI

 Kiumbehai ni kiumbe chenye uwezo wa kuzaliana, kukua, kula, kujongea, kuhisi, kupumua, kutoa taka za mwili. Ni lazima awe na sifa hizo ambazo zinaweza kufafanuliwa kama ifuatavyo:

1. kukua: ni ongezeko la kudumu la sura ya mwili na ukubwa wake. Viumbehai hukua na wanahitaji chakula chenye virutubishi vyote (mlo kamili) ili waweze kukua.

2. kuzaliana: kuzaa au kuzaliana ni mchakato wa kibiolojia ambao viumbe wapya - "uzao" - hutolewa kutoka kwa wazazi wao. Uzazi ni kipengele cha msingi cha uhai wote unaojulikana; kila kiumbe binafsi kipo kama matokeo ya uzazi.

3. kula: kula (pia inajulikana kama kuteketeza) ni kumeza chakula, kwa kawaida kutoa viumbe heterotrofu kwa nishati na kuruhusu ukuaji. Wanyama na heterotrofu nyingine wanapaswa kula ili waweze kuishi - "carnivores" kula wanyama wengine, "herbivores" kula mimea, "omnivores" hutumia mchanganyiko wa mimea na wanyama, na "detritivores" kula maozo. Fungi hupunguza vitu vya kikaboni nje ya miili yao kinyume na wanyama ambao humba chakula chao ndani ya miili yao. Kwa wanadamu, kula ni shughuli ya maisha ya kila siku.

4. kujongea: ni kitendo cha kubadilisha eneo au mahali alipo kiumbe huyo

AINA ZA VIUMBE HAI

 

Wataalamu wamegawa viumbehai katika makundi matatu kufuatana na muundo wao wa ndani:

• Bakteria na
• Archaea ni viumbehai wenye seli moja wasio na kiini cha seli; wote wanaitwa pia Prokaryota
• Eukaryota ni
  
  
  wenye kiini cha seli. Wanyama, mimea na fungi huhesabiwa humo.

VIUMBE HAI

 Kiumbehai ni kitu kilicho hai kama vile binadamu, mnyama, mmea au bakteria.

Kwa upande mmoja viumbehai ni molekuli za mata jinsi ilivyo kwa vitu vingine, kwa mfano udongo, mawe, fuwele au hewa. Kwa upande mwingine mata hii ina mfumo wenye tabia mbalimbali ambazo kwa pamoja zinaunda uhai kama vile uwezo wa kuzaa, kukua na umetaboli (uwezo wa kujenga au kuvunja kemikali mwilini).

Hata kama sayansi haijajua kikamilifu uhai ni nini inatambua jumla ya tabia hizo kama dalili za uhai.

Kiumbehai kinaweza kuwa na seli moja (kama bakteria kadhaa) au kuwa na seli milioni kadhaa kama mwanadamu.

Viumbehai vyenye seli moja tu ni vidogo sana: havionekani kwa jicho bali kwa hadubini tu.